Bà con người Việt ở bang Québec

Theo tín ngưỡng nhà Phật, tôi có chút duyên với Québec là bang lớn nhất trong 10 bang của Canada, dân số chỉ có 8 triệu người, GDP trên 20.000 đô la/ đầu người.

< object width="640" height="390">
Người Việt ở Québec đi cho Tết.

Đó là duyên văn hoá, vì tôi chưa hề đặt chân xuống đất Québec. Mở đầu là do tiếng Pháp: 80% dân Québec nói tiếng Pháp. Năm 1997, Hội nghị   Thượng đỉnh các nước Pháp ngữ họp ở Hà Nội. Nhân dịp này, Chính phủ bang Québec đặt Việt Nam một cuốn sách về Hà Nội bằng tiếng Pháp để làm quà tặng cho các nguyên thủ quốc gia và đại diện các nước dự Hội nghị. Theo quyết định của Bộ Văn hoá, tôi được chỉ định phụ trách xây dựng tác phẩm gồm một nửa là chữ Pháp, một nửa là ảnh minh họa.

Cuốn Phác thảo chân dung Hà Nội đã được  làm lễ ra mắt tại UBND TP. Hà Nội với sự có mặt của ông Sylvain, Bộ trưởng Quan hệ quốc tế và khối Pháp ngữ của Québec. Mối duyên mới nhất: hai năm gần đây, trường Đại học ngoại ngữ mời tôi hai lần thuyết trình về văn hoá Việt Nam cho một đoàn sinh viên Québec là khách của trường. Trong số đó có cả Việt kiều, có lẽ nên dùng cụm từ người Việt ở nước ngoài thay cho Việt kiều. Đó là ý kiến do L.J. Dorais và E.Richard nêu ra trong cuốn Những người Việt Nam ở Montréal (NXB Đại học Montréal -2007). Lý do là bà con ở nước ngoài không muốn dùng cụm từ Việt kiều ám chỉ sự cắt đứt với dân tộc Việt.

Montréal với hơn 3 triệu dân và kinh tế văn hoá phát triển, (1976: tổ chức điền kinh thế giới Olympic) là thành phố lớn nhất Québec, lớn thứ hai Canada. Ở Montréal, cộng đồng Việt có tới 25.000 người, đông thứ nhì ở Canada, sau Toronto. Số người Việt ở Montréal không phải là sắc tộc đông nhất, nhưng họ có vị trí quan trọng. Tìm hiểu họ là phần nào tìm hiểu người Việt nhập cư nói chung ở Québec và Canada.

Cuốn Những người Việt ở Montréal là một công trình nhân học văn  hoá đòi hỏi hàng chục năm nghiên cứu thực địa, điều tra, phỏng vấn để trả lời những câu hỏi: Sau 30 năm sống ở Canada, người Việt có còn coi mình là người Việt không? Họ có tự coi mình là một cộng đồng riêng biệt hay muốn hội nhập vào cộng đồng lớn. Họ có bảo vệ một số truyền thống văn hoá không? Họ có muốn là một cộng đồng hay muốn tách ra thành nhiều mảng? Quan hệ của họ với nước Việt Nam thế nào?

Các tác giả Doraís và Richard cho là cần tìm hiểu người Việt ở Québec vì văn hoá Việt đã là một thành phần của văn hoá Québec, lại có tính hấp dẫn xa lạ (exotique). Các nhân vật người Việt xuất hiện trên truyền hình địa   phương, các cửa hàng ăn Việt Nam ngon mà rẻ tiền, người Việt làm đủ mọi nghề: bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ…tiếp xúc với quần chúng trong sinh hoạt hàng ngày…

Người Việt di cư đến Québec qua 4 đợt: Bắt đầu từ 1950, khoảng 1.500 người Việt đến    Canada, 3/4 ở Québec. Đa số là sinh viên đã trưởng thành, đất nước chiến tranh ra nước ngoài học, có người trở về, khá nhiều người ở lại. Đợt tỵ nạn 1: 1975-1976, Chính phủ Canada tiếp đón 6.500 người Việt (trí thức, công chức, doanh nhân, chính khách, tầng lớp trung lưu cao, 65 % ở Québec). Đợt tỵ nạn 2: 1979-1982, thuyền nhân ồ ạt và phức tạp hơn nhiều. Mới đầu là Hoa kiều miền Nam, sau người Việt cũng tiếp tục ra đi đủ thành phần cao thấp. Đợt 3: từ 1982: Canada ưu tiên nhận người Việt có bà con đã sang trước đó. Trong số 34.400 người Việt sang đợt này thì một nửa là tụ họp cùng gia đình, có nhiều trí thức, công chức Sài Gòn cũ ở trại cải tạo ra…

Để tìm hiểu các cơ chế khiến cộng đồng Việt xây dựng được một đời sống kinh tế, xã hội và văn hoá mới, phù hợp với bản sắc dân tộc và hoà nhập với xã hội bản địa, Dorais và Richard xuất phát từ hai khái niệm: “vốn xã hội” và chính sách đa văn hóa. “Vốn xã hội” là những tập quán xã hội  khiến cho các cá nhân, các nhóm trong một cộng đồng có thể đạt được những mục tiêu chung, các mối quan hệ cá nhân, đã thành nếp… Phần nhiều là các hệ thống nghĩa vụ và sự tin tưởng nhau.

Chính phủ Canada áp dụng chính sách đa văn hóa, khuyến khích các thành phần sắc tộc giữ gìn bản sắc trong khi hội nhập vào cơ chế chung (dân  chủ, luật pháp…). Về mặt “vốn xã hội” hệ thống quan hệ của người Việt  ở Québec chủ yếu là gia đình (gia tộc), bạn bè và một số tổ chức. Dorais và Richard nghiên cứu các mối quan hệ ấy cụ thể (kinh tế, phong tục tập quán, quan hệ nam nữ, thế hệ trẻ, tôn giáo, tín ngưỡng…Hệ thống quan hệ gia đình  họ hàng là cơ bản trong cả hệ thống hợp thành “vốn xã hội”).

Chính nhờ phát triển “vốn xã hội” sẵn có mà cộng đồng người Việt đã thành công trong việc vừa thành công dân Canada, vừa giữ được tính cách Việt. Sự thành công này nhờ ba yếu tố văn hoá: Gia đình hài hòa, sự tôn trọng giáo dục và sự cần mẫn. Ta có thể gọi đó là “tính Việt”. Những nét văn hoá nuôi dưỡng “tính Việt” bằng những dịp lễ Tết, thờ cúng tổ tiên, vai trò của gia đình. Đồng thời, chính nhờ cái “vốn xã hội” mang tính Việt ấy mà họ nhập vào cộng đồng Québec rất thành công. Các mối quan hệ này chủ yếu mang tính gia đình, họ hàng và không chặt chẽ ở thế hệ trẻ. Người Việt ở Québec vừa coi mình là công dân Québec vừa là người Việt. Trong hiện tại và tương lai, ít có khả năng đông đảo trong số họ trở về sinh sống ở Việt Nam. Đối với thế hệ thứ hai, thứ ba… họ còn giữ được sự cân bằng giữa công dân Québec và tính Việt hay sẽ hoàn toàn tiếp thụ các giá trị Bắc Mỹ? Câu trả lời xin để thời gian giải đáp!