Bắc Kinh sẽ chọn vũ lực hay ngoại giao?
Greg Torode (từ Hà Nội) và Ng Tze-wei (Bắc Kinh) South China Morning Post Các nhà lãnh đạo của cường quốc này chuẩn bị được “sát hạch” tại 3 hội nghị thượng đỉnh với các nước láng giềng và các đối thủ cạnh tranh.
Trung Quốc sẽ đối mặt với một chuỗi các bài “trắc nghiệm quốc tế” trong những tuần tới đây, gồm Hội nghị thượng đỉnh Đông Á, G20 và APEC – những sự kiện buộc các nhà lãnh đạo hàng đầu của quốc gia này phải đương đầu với cả các nước láng giềng lẫn các đối thủ cạnh tranh chiến lược đang kiên quyết gây áp lực với Bắc Kinh về hàng loạt vấn đề. Đòi hỏi của Hoa Kỳ và các nước trong khu vực là Trung Quốc phải để cho đồng nhân dân tệ tăng đúng giá trị và những lo ngại về sự cứng rắn gần đây của Trung Quốc trong các tranh chấp ở vùng Biển Đông và Hoa Đông – những chủ đề được cho là đã chi phối một năm “bầm dập” về mặt ngoại giao của đại lục.
Thủ tướng Ôn Gia Bảo đến Hà Nội hôm 28/10, để đối mặt với một cục diện đang thay đổi nhanh chóng khi các quốc gia Đông Á hướng tới Washington nhằm cân bằng ảnh hưởng của Bắc Kinh. Sự xuất hiện của ông tại hội nghị thượng đỉnh ASEAN hôm thứ bảy, 30/10, đánh dấu bước khởi đầu cho một loạt các động thái ngoại giao khác. Chủ tịch Hồ Cẩm Đào sẽ đến tham dự các cuộc họp của G20 được tổ chức ở Hàn Quốc vào tháng tới và cuộc họp các nhà lãnh đạo APEC thường niên, năm nay tại Nhật Bản. Ôn Gia Bảo sẽ là lãnh đạo cấp cao nhất của Trung Quốc đi gặp các đối tác Đông Á kể từ khi mối quan tâm của khu vực và Hoa Kỳ về các hoạt động của Bắc Kinh ở Biển Đông được nhấn mạnh tại hội nghị an ninh ASEAN hồi tháng Bảy. Trong khi đồng nhân dân tệ không phải là một chủ đề chính thức trong chương trình nghị sự, vấn đề này dự kiến sẽ được thảo luận trước hội nghị thượng đỉnh kinh tế G20, như các loại tiền tệ đang lớn mạnh trong khu vực so với đồng đôla Mỹ. Cũng có thể Ôn Gia Bảo sẽ gặp Thủ tướng Nhật Bản Naoto Kan, đây được xem như cuộc họp chính thức đầu tiên giữa các nhà lãnh đạo Trung-Nhật từ khi quan hệ giữa hai nước trở nên căng thẳng sau việc Tokyo bắt giữ và tạm giam 17 ngày một thuyền trưởng tàu đánh cá Trung Quốc tại vùng đảo đang tranh chấp Điếu Ngư tháng rồi. Nhưng cả hai đặc sứ của Trung Quốc và Nhật Bản đều cho biết cuộc họp này còn xa vời. “Chúng tôi đã tiến đến rất gần nhưng cũng chỉ có thế”, một nhà ngoại giao Nhật Bản nói. Thứ Ba tuần trước, Tiến sĩ Mã Triều Húc – phát ngôn viên Bộ Ngoại giao cho biết từ Bắc Kinh: “Chúng tôi hy vọng phía Nhật Bản sẽ có hành động cụ thể để tạo ra các điều kiện và bầu khí cần thiết cho các cuộc họp giữa hai bên”. Cả khu vực đang hồi hộp theo dõi căng thẳng Trung-Nhật. Một số nhà ngoại giao thấy rằng cuộc họp là một dấu hiệu của nỗ lực mới trong việc đối phó với mối lo ngại trong khu vực của đại lục. Một phái viên của ASEAN đánh giá: “Chúng ta đều kinh ngạc cách mà Trung Quốc sẽ lật ngược thế cờ. Liệu chúng ta sẽ thấy áp lực nhiều hơn từ Bắc Kinh, hay chúng ta sẽ phải chứng kiến sự khởi đầu của một cuộc ‘xâm lăng quyến rũ’ trang điểm cho những phần lãnh thổ bị chiếm đóng? Ngay bây giờ, không ai muốn mở một mặt trận mới để tấn công Bắc Kinh? Tôi nghĩ rằng ASEAN, Mỹ và các khu vực lớn hơn đều mong muốn một cuộc họp êm thấm”. Các nhà phân tích Trung Quốc cho biết Bắc Kinh tin rằng bất kỳ áp lực nào cũng chỉ là tạm thời và sẽ không ảnh hưởng đến vị trí và chiến lược trong khu vực của họ. Giáo sư Ju Hailong, thuộc Viện Nghiên cứu Đông Nam Á tại Đại học Tế Nam, cho biết áp lực từ Mỹ và các nước ASEAN đã tồn tại từ lâu và Trung Quốc cũng đã từng áp dụng. Bất kỳ sự gia tăng áp lực nào sẽ chỉ là tạm thời. “Có lẽ Trung Quốc sẽ đẩy mạnh hợp tác với các nước này để bày tỏ thiện chí của mình, nhưng sẽ không thay đổi chiến lược tổng thể của nó đối với khu vực”, ông Ju nói. “Trung Quốc và ASEAN là ‘máu thịt’ và phải cậy dựa vào nhau về mặt kinh tế”. Hiệp hội 10 quốc gia Đông Nam Á đã chứng tỏ họ là “sân chơi” khó khăn cho Bắc Kinh trong năm nay khi tất cả đều đồng thuận với 2 xu hướng quan trọng nêu trên đối với đại lục. Song song việc các nước ASEAN đi tìm cách thức mới đứng lên nhận thức hành vi “bắt nạt” của Bắc Kinh, thì Washington đã nhanh nhậy nắm lấy cơ hội để thực hiện tốt cam kết tái tham gia vào một khu vực mà dường như họ đã bỏ quên trong nhiều năm qua. Biển Đông cho thấy nó là một điểm nóng, khi Hoa Kỳ tuyên bố “chống lưng” cho khối ASEAN trước yêu cầu giải quyết các tranh chấp đang diễn ra một cách hoà bình và phải được thông qua đàm phán khu vực (đa phương) – rõ ràng đây là một đòn tấn công nhắm thẳng vào Trung Quốc vốn vẫn nuôi quan điểm giải quyết tranh chấp lãnh thổ trên “tinh thần” song phương. Cần nhắc lại, cả Trung Quốc và Việt Nam đều tuyên bố chủ quyền toàn bộ hai quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa, trong khi đó, Malaysia, Philippines và Brunei tuyên bố một phần. Các xu hướng này sẽ tiếp tục được nhấn mạnh trong những ngày tới. Chính vì vấn đề Biển Đông, mà dự kiến các cuộc họp sẽ rất sôi nổi và ASEAN đang mời Mỹ và Nga tham gia Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á thường niên từ năm sau. Ngoại trưởng Mỹ Hillary Rodham Clinton có mặt ở Hà Nội trong phiên các phiên họp. Bà Clinton là người phát pháo cho cuộc tấn công chống lại Trung Quốc trong vấn đề Biển Đông tại diễn đàn ASEAN hồi tháng Bảy. Hội nghị lần này là sự kiện cuối cùng dưới sự chủ trì của Việt Nam với tư cách là Chủ tịch ASEAN, trước khi nó được trao lại cho Indonesia – quốc gia lớn nhất Đông Nam Á và là nơi có truyền thống căng thẳng với Bắc Kinh. Theo Giáo sư Jin Canrong thuộc Đại học Renmin, không nên đặt các vấn đề tranh chấp hàng hải tại các hội nghị thượng đỉnh như thế này vì trọng tâm các cuộc họp là hướng đến thương mại và hợp tác. Ngoài ra, tất cả các bên liên quan đều “chia sẻ” hiểu biết ngầm rằng họ thực sự không có đủ khả năng phá vỡ các quan hệ với đại lục. “Hoa Kỳ biết họ cần phải duy trì một mối quan hệ thân mật với Trung Quốc, thể hiện qua chuyến thăm sắp tới của Hồ Cẩm Đào vào tháng Giêng năm sau”, Jin nói. “Là chủ nhà của hội nghị, Việt Nam cũng hết sức thận trọng. Và họ biết rằng nếu Trung Quốc khó chịu với bất kỳ quốc gia ASEAN nào, thì Việt Nam có thể sẽ là đối tượng đầu tiên hứng chịu những cơn thịnh nộ”. “Có thể Hoa Kỳ muốn khuấy lên một số khó khăn cho Trung Quốc trong vấn đề ASEAN. Ngược lại, bằng cách gần gũi hơn với Hoa Kỳ, ASEAN có thể cũng muốn có một đối trọng chống lại Trung Quốc. Nhưng cả hai, Hoa Kỳ và ASEAN đều biết đây là những mong muốn không thực tế”. Duy chỉ có Nhật Bản là một ngoại lệ. “Nhật Bản có thể đáng gờm hơn khi xây dựng một liên minh rất chặt chẽ giữa mình với Ấn Độ và Hoa Kỳ”, Jin cho biết. 10 nước ASEAN có một cuộc họp chung với các lãnh đạo Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc vào thứ Sáu trước khi hội nghị thượng đỉnh khai mạc vào thứ Bảy. Hội nghị thượng đỉnh Đông Á bao gồm các nước ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia và New Zealand, cùng với Mỹ và Nga là các quan sát viên. Quốc Ngọc dịch từ Viet-studies
Biển Đông yên bình hay dậy sóng là do Trung Quốc
Bộ Quốc phòng TQ từng lên tiếng về chủ quyền biển Đông (Reuters) Đức Tâm Trong năm 2010, Việt Nam làm chủ tịch ASEAN và tổ chức hai hội nghị cấp cao, Diễn đàn an ninh khu vực ARF, hội nghị các bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng. Một trong những chủ đề được công luận quan tâm và gây nhiều tranh luận, đó là vấn đề Biển Đông. Vậy hồ sơ này có tiến triển gì ? Sau đây là nhận định của chuyên gia Dương Danh Dy. Chuyên gia Dương Danh Dy : Theo cá nhân tôi, trong năm qua, Biển Đông có một vấn đề mà khởi đầu là do Trung Quốc mà rút cục, nó dịu đi một chút, cũng lại do Trung Quốc. Cụ thể là từ tháng 3/2010, phía Trung Quốc đã báo cho ông trợ lý ngoại trưởng Mỹ rằng Trung Quốc coi Biển Đông là lợi ích cốt lõi của họ. Tin này, lúc đầu, người ta không chú ý lắm. Nhưng đến khi tin loan ra, thì lập tức, các nước trong khu vực và một số nước có liên quan trên thế giới đều tỏ ra rất quan tâm. Sau đó, tiến thêm bước nữa, người phát ngôn bộ Ngoại giao Trung Quốc Tần Cương, chính thức nói rằng Biển Đông là lợi ích cốt lõi của Trung Quốc và nói rõ lợi ích cốt lõi có nghĩa là có tầm quan trọng như vấn đề Tây Tạng, Tân Cương, Đài Loan. Tức là đụng đến thì có thể xẩy ra chiến tranh. Sau chuyện này, các nước trong khu vực và một số nước lớn trên thế giới có phản ứng rất mạnh. Có một sự trùng hợp, không biết có phải Trung Quốc cố tình nói hay không, là cùng lúc đó, Việt Nam làm chủ tịch ASEAN, đăng cai mấy hội nghị bộ trưởng Ngoại giao các nước ASEAN, hội nghị bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN mở rộng v.v. Vấn đề tiếp theo là ngoại trưởng Hillary Clinton, bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert Gates tuyên bố rõ là việc đi lại tự do tại Biển Đông liên quan đến lợi ích của Mỹ… Nói cho cùng, cụ thể, là Mỹ sẽ quay trở lại Đông Nam Á. Các nước trong khu vực cũng bắt đầu lên tiếng phê phán. Đến tháng 10 vừa rồi, phía Trung Quốc lại tung tin là họ không coi Biển Đông là lợi ích cốt lõi nữa. - RFI : Như ông vừa nói, trong thời gian gần đây, Trung Quốc lại không đề cập đến vấn đề lợi ích cốt lõi nữa. Theo nhận định của ông, thì vì sao Trung Quốc rút lại vấn đề này, phải chăng do phản ứng quá mạnh của Hoa Kỳ và các nước Đông Nam Á hay đây là một chiến thuật của Trung Quốc ? - Chuyên gia Dương Danh Dy : Theo tôi, có một số việc như sau. Thứ nhất, với việc Trung Quốc tuyên bố Biển Đông là lợi ích cốt lõi của họ, thì rõ ràng là họ tạo điều kiện cho người Mỹ quay trở lại Đông Nam Á và điều này được đại đa số các nước và nhân dân trong khu vực hoan nghênh. Nếu không có tuyên bố của Trung Quốc, chưa chắc người Mỹ đã được hoan nghênh như vậy. Thứ hai, tuyên bố của Trung Quốc đã làm cho đa số các nước ASEAN đã đoàn kết thì lại càng đoàn kết hơn. Thứ ba, tuyên bố của Trung Quốc đã làm cho các nước lớn trên thế giới quan tâm đến vấn đề Biển Đông hơn. Do vậy, Trung Quốc đứng trước tình hình, như họ nói, bị bao vây bốn bề, suốt từ biển Nhật Bản, chạy xuống Biển Đông và cho đến phía tây của họ, khu vực biên giới chung với Ấn Độ. Do đó, Trung Quốc chủ động thanh minh rằng nói Biển Đông là lợi ích cốt lõi là do hãng tin Kyodo của Nhật Bản đưa ra, còn Trung Quốc chưa bao giờ chính thức coi Biển Đông là lợi ích cốt lõi cả. - RFI : Phải chăng Trung Quốc không tính toán được phản ứng mạnh mẽ như vậy từ phía Hoa Kỳ và các nước Đông Nam Á hay đây chỉ là một cú thử, thăm dò xem phản ứng của các nước ra sao ? - Chuyên gia Dương Danh Dy : Theo tôi, có lẽ chủ yếu là do Trung Quốc chưa tính hết được phản ứng của Mỹ và của các nước trong khu vực, của một số nước lớn trên thế giới. Họ tưởng rằng với thực lực về kinh tế, quân sự hiện nay, họ có thể nói như vậy và có khi Mỹ và một số nước khác phải cam chịu. Có lẽ đây là một bước đi sai lầm chiến lược và chịu ảnh hưởng của phái diều hâu ở Trung Quốc. Phái này đang lên. Theo tôi là như vậy, chứ không phải là họ muốn thử. - RFI : Nếu coi là tính toán sai lầm của Trung Quốc, vậy phải chăng vấn đề Biển Đông đối với Trung Quốc, đến một thời điểm nào đó, thì họ lại đưa ra và tái khẳng định đó là lợi ích cốt lõi của mình ? - Chuyên gia Dương Danh Dy : Chắc chắn là như vậy. Cá nhân tôi cho rằng Trung Quốc không bao giờ từ bỏ vấn đề Biển Đông. 10 năm chưa xong thì 20, 30, 40 năm. Chắc chắn ý đồ của họ về Biển Đông về thực chất không thay đổi, là phải thâu tóm. Năm 2010 có một sự kiện quốc tế, song phương, khu vực, buộc nhà cầm quyền Trung Quốc phải tính toán khi hành động : Trung Quốc kỷ niệm 60 năm ngày thiết lập quan hệ với Việt Nam, năm hữu nghị giữa Trung Quốc với Việt Nam, năm Trung Quốc tổ chức Hội chợ Triển lãm Toàn cầu ở Thượng Hải v.v. Những quan hệ song phương và đa phương đó buộc nhà cầm quyền Trung Quốc chưa thể có những hành động gây biến động lớn. Nhưng theo tôi, từ năm 2011 trở đi, khi mà Trung Quốc không bị ràng buộc bởi những bề ngoài của quan hệ quốc tế và quan hệ song phương, thì chưa biết chừng, chưa thể tính được họ sẽ làm gì. Bởi vì, tôi xin nhắc lại là phái diều hâu ở trong nội bộ Trung Quốc, gần đây, đã trỗi dậy rất rõ. Ví dụ, họ nói rằng « giấu mình chờ thời » không phải là 100 năm mà chỉ là một « quyền nghi chi kế » thôi, không phải là việc bắt buộc, làm lộ ra cái ý định là họ sẽ có những hành động mà chúng ta chưa thể biết chung quanh vấn đề Biển Đông cũng như các vấn đề khác nữa. - RFI : Theo ông, Trung Quốc sẽ nhìn nhận Việt Nam ra sao sau năm ASEAN 2010 vừa qua ? - Chuyên gia Dương Danh Dy : Với ASEAN, Trung Quốc vẫn giữ thái độ rất trịch thượng. Chẳng hạn, trong vấn đề đàm phán về Biển Đông, hiện có nhiều nước đòi sở hữu ở đó, có tranh chấp của nhiều bên, nhưng phía Trung Quốc lúc nào cũng chỉ đòi đàm phán song phương. Họ phản đối đa phương hóa, quốc tế hóa vấn đề Biển Đông. Thậm chí, tại Hội nghị về Biển Đông lần thứ hai vừa kết thúc ở thành phố Hồ Chí Minh, một số học giả Trung Quốc cũng vẫn lặp lại những luận điệu đó. Thái độ của Trung Quốc trong vấn đề Biển Đông có một vài nhượng bộ, nhưng đó chỉ là những nhượng bộ bề ngoài. Thực chất, họ vấn đóng tàu, tăng cường tàu tuần tra ở Biển Đông. Họ nói sẽ tiến tới để sao cho mỗi nghìn km số vuông có một con tàu. Như vậy, trên 80 ngàn km vuông mà họ bảo là của họ ở Biển Đông, thì ít nhất, Trung Quốc sẽ có 80 chiếc tàu và hiện nay, họ mới đóng được 30 chiếc v.v. Rõ ràng, Trung Quốc vẫn tăng cường sức mạnh, tăng cường sự có mặt ở Biển Đông. Liên quan đến Việt Nam, muốn hay không muốn, Việt Nam trở thành vật cản tự nhiên đối với ý đồ bành trướng ra Biển Đông của Trung Quốc. Việc Trung Quốc vạch ra đường chín đoạn mà ta quen gọi là « đường lưỡi bò » là nhằm vào Việt Nam. Không thể nói là Trung Quốc có nhượng bộ gì với Việt Nam cả. Tất nhiên, trong thái độ, ứng xử giữa hai nước, tôi nghĩ là trong khi chưa có thể « ăn tươi nuốt sống » được Việt Nam, tôi xin nói thật là như vậy, chưa có thể « ăn tươi nuốt sống » được Biển Đông, thì Trung Quốc phải tính toán, dùng các thủ đoạn mà chúng ta cần phải cảnh giác. |